Stjórn vatnamála

Hreint vatn er öllum mikilvægt og þó enn sé nóg af hreinu vatni á Íslandi er full ástæða til að standa vörð um það. Lítið er vitað með vissu um ástand vatns á Íslandi. Víða hefur fráveita verið leidd um vatnssvæði og iðnaður oft starfræktur í nágrenni við ár, stöðuvötn og grunnvatn. Slík losun getur leitt til álags á vatn líkt og víða erlendis þar sem stór hluti vatnsforða er undir miklu álagi af mannavöldum. Hugsanlega er ástand vatns á ýmsum svæðum hérlendis ábótavant og aðgerða þörf. En til þess að geta bætt úr og tryggt heilnæmi vatns á Íslandi þarf að greina stöðuna og vandamálin. Á næstu misserum fer fram umfangsmikið verkefni til þess að tryggja að allt vatn á Íslandi, ár, stöðuvötn, árósar, strandsjór, grunnvatn og jöklar, sé hreint og öruggt. Sameiginlegir hagsmunir landsmanna á þessu sviði kalla á samvinnu og samráð. Þátttaka félaga, samtaka og almennings skiptir miklu máli.

Markmið laga um stjórn vatnamála er að vernda vatn, bæði gæði þess og vistkerfi. Árið 2021 skal ástand vatns á Íslandi vera gott. Í einhverjum tilvikum þarf að grípa til aðgerða til þess að ná því markmiði, t.d. vegna skólps frá þéttbýli eða atvinnustarfsemi. Til þess að ná þessu markmiði þarf að:

greina og kortleggja helstu vötn
flokka í vatnshlot (vatnshlot eru vatnaeiningar, t.d. stöðuvatn)
meta álag og ástand
gera aðgerðaráætlun
vakta vatnsgæði

Ferlið er opið, umfangsmikið og margþætt. Það kallar á þátttöku almennings og hagsmunaaðila sem og samvinnu fjölmargra stofnana. Fjölmargar ákvarðanir verða kynntar og öllum gefið færi á að koma á framfæri athugasemdum og ábendingum. Umhverfisstofnun, sem stýrir verkefninu, hefur sett sér að verkefnin verði opin og að kallað verði eftir þátttöku opinberra aðila, atvinnulífs, félagasamtaka og almennings. Fyrsti liðurinn í því er svokölluð Áfanga og verkáætlun 2011-2015, þar sem gefið er heildaryfirlit yfir það verkefni sem framundan er. Frestur til að gera athugasemdir við hana til 2. maí 2012.

Hverjir þurfa að láta sig málið varða?

Í raun og veru allir þeir sem eru áhugasamir um vatnsgæði á Íslandi. Verkefnið snertir þó suma hópa sérstaklega, t.d. : umhverfissamtök og hagsmunasamtök, s.s. veiðifélög, fiskeldisfyrirtæki, mengandi starfsemi, orkufyrirtæki, landeigendur og veiðirétthafa.

En hvað er Áfanga og verkáætlun?

Áfanga- og verkáætluninni er sérstaklega ætlað að stuðla að þátttöku almennings og hagsmunaaðila við upphaf og undirbúning vinnunnar og jafnframt vönduðu og skýru vinnuferli.

Í áætluninni er m.a. að finna umfjöllun um

Þátttöku almennings (bls. 7)
Lýsing á hlutverki stjórnvalda og stofnana (bls. 9)
Upplýsingar um verðlagningu vatns og fjármögnun vegna stjórnar vatnamála (bls. 16)
Um flokkun vatns og mælikvarða á ástandi þess (bls. 17)
Grunnflokkun vatna og skilgreining vatnshlota (bls. 24)
Samsöfn svipaðra vatnshlota, svokallaðar gerðir (bls. 25)
Efnahagslega greiningu (bls. 26)
Álagsþætti (bls. 26)
Mat á áhrifum álags (bls. 27)
Vöktun á ástandi vatns (bls. 28)
Vatnaáætlun (bls. 30)
Tímaáætlun fram til loka árs 2015 (bls. 34)
Lista yfir tengiliði (bls. 43)
Lista yfir stjórnvöld og þátttakendur (bls. 48)
Skýringar og skilgreiningar á hugtökum og orðasamböndum (bls. 52)

Tilgangurinn með áfanga- og verkáætluninni

Lýsa í megindráttum þeirri vinnu sem framundan er til 2016.
Áætlunin er fyrsta skrefið í gerð vatnaáætlunar.
Lýsa hlutverki stjórnvalda, stofnana og annarra sem koma að innleiðingunni.
Upplýsa um hvenær og hvernig opinberar kynningar og samráð muni eiga sér stað.

Upplýsingar til umsagnaraðila

Frestur til að veita umsagnir, athugasemdir og ábendingar um þessa áætlun er 6 mánaðir frá útgáfudegi. Slík erindi skulu berast skriflega til Umhverfisstofnunar áður en kynningartímabilinu lýkur. Hægt er að senda erindi í tölvupósti á póstfangið ust@ust.is eða bréflega á Umhverfisstofnun, Umsögn um áfanga- og verkáætlun, Suðurlandsbraut 24, 108 Reykjavík. Í erindinu skal taka fram hvort það er frá einstaklingi eða félagi eða samtökum. Ef um stór félög eða samtök er að ræða er beðið um að tiltekið sé hver sé tilgangur félagsins, hversu margir félagsmenn eru og hvernig skoðanir þær sem gerð er grein fyrir voru fengnar innan félagsins. Í umsögninni þarf að koma skýrt fram hvaða hluta áætlunarinnar verið er að vísa til, t.d. með tilvísum til kaflaheita, blaðsíðutals eða númera verkliða skv. 1. töflu í kaflanum Tímaáætlun áfanga og verkþátta. Að síðustu er óskað eftir að einstökum atriðum í erindinu verði gefin vægi eftir mikilvægi, þ.e.

mjög mikilvægt
mikilvægt
nokkuð mikilvægt

Eftir að umsagnartíma lýkur mun Umhverfisstofnun birta á umhverfisstofnun.is samantekt umsagna, athugasemda og ábendinga sem berast. Um þau erindi sem stofnuninni berast gilda lög nr. 23/2006 um upplýsingarétt um umhverfismál og upplýsingalög nr. 50/1996.

Á íslandi eigum við mikið og gott vatn og flestir búa við sjó, ár eða vötn. Árið 2007 var ákveðið að taka upp rammatilskipun Evrópusambandsins um verndun vatns (vatnatilskipun 2000/60/EB) með þingsályktun. Vatnatilskipunin var síðan innleidd með nýjum lögum nr. 36/2011 um stjórn vatnamála. Í lögum um stjórn vatnamála nær vatn yfir straumvötn, stöðuvötn, árósa, strandsjó, grunnvatn og jökla. Vatnið er eitt af grunnþörfum okkar, við notum það inni á heimilum, við ýmiskonar iðnað og framleiðslu s.s. ræktun landbúnað og fiskiðnað, og til rafmagnsframleiðslu (vatnsaflsvirkjanir og jarðvarmavirkjanir). Auk þess nýtum við að stórum hluta ár, stöðuvötn og fjörur til útivistar og ferðamennsku og ekki má gleyma drykkjarvatninu góða.

Hvernig er ástand vatns hér á landi?

Stór hluti vatns hér á landi er í góðu ástandi, ómengað og lítt raskað. Á nokkrum stöðum, s.s. við þéttbýli, nálægt iðn- og framleiðslufyrirtækjum og við vatnsaflsvirkjanir, er hugsanlegt að ástand vatns sé þó ekki ásættanlegt. Má þar helst nefna áhrif vegna skólps, mengaðs frárennslisvatns og breytinga á árfarvegum og rennsli straumvatns. Þrátt fyrir almennt gott ástand vatns er því full ástæða til að standa vörð um vatnið okkar til framtíðar. Viðkvæm vatnavistkerfi þola illa álag af mannavöldum í langan tíma. Álag vegna mengunar og rasks getur leitt til minnkandi líffræðilegs fjölbreytileika og röskunar á vistkerfum s.s. minni fiskgengd, og minni vatnsgæði.

Sjá ítarlegri upplýsingar um stjórn vatnamála á atvinnulífssíðum vefs Umhverfisstofnunar

Stjórn vatnamála

Hafin er vinna við stjórn vatnamála hér á landi og í því sambandi hefur Íslandi verið skipt upp í 4 vatnasvæði. Stjórn vatnamála er samvinnuverkefni stjórnvalda, stofnana, ráðgjafa, sveitarfélaga, heilbrigðisnefnda náttúruverndar- eða umhverfisnefnda, hagsmunaaðila og almennings sem vinna eiga saman í vatnasvæðisnefnd á hverju vatnasvæði (sjá nánar í flipa um vatnasvæðisnefndir hér að ofan). Umhverfisstofnun hefur umsjón með vatnasvæðisnefndum. Einnig munu sérfræðingar á sviði ferskvatns og sjávar vinna sérhæfð verkefni í innleiðingu við innleiðingu stjórnar vatnamála.

Innleiðingartímabil stjórnar vatnamála nær yfir árin 2011-2015. Meðal verkefna þess er að greina umhverfisvandamál, leggja mat á álag á vatn og hvaða áhrif það hefur, kortleggja ástand vatns, að setja fram umhverfismarkmið um að bæta eða viðhalda ástandi vatns, meta hvað þurfi að gera svo að markmiðin náist (aðgerðaráætlun) og hvar og hvenær vakta eigi vatn (vöktunaráætlun). Um þessa þætti verður fjallað í vatnaáætlun fyrir landið í heild, byggðri á vinnu vatnasvæðisnefnda og ráðgjafa. Umhverfisstofnun mun útbúa tillögu að vatnaáætlun undir umsjón vatnaráðs. Vatnaráð var skipað um mitt ár 2011.

Mikilvægt er að sem flestir taki þátt í þessari vinnu, ekki síst hagsmunaaðilar og almenningur sem þekkir svæðið. Gert er ráð fyrir að allir sem nota vatn eða valda álagi á vatn starfi saman og beri ábyrgð í heildstæðri stjórn vatnamála, þvert á sveitarfélagsmörk. Því er mikilvægt að mat á umhverfisvandamálum, mat á álagi á vatn og aðgerðagreining fari fram innan sveitarfélaga og með þátttöku almennings.

Hvað fellst í heilstæðri stjórn vatnamála?

Stjórn vatnamála skal tryggja heildstæða verndun vatna og vistkerfa þeirra, vera samræmd á milli svæða og taka mið af athöfnum og starfsemi þar sem vatn er notað sem og starfsemi sem líklegt er að hafi neikvæð áhrif á vatn.

Markmiðið með stjórn vatnamála er að vatnsnotkun sé sjálfbær, að þolmörk náttúrunnar séu höfð að leiðarljósi í allri vatnsnotkun. Fara skal í aðgerðir til að bæta ástand vatns eða viðhalda ástandi þess þó með þeim fyrirvara að aðgerðirnar m.a. rýri ekki hag íbúa og kosti ekki óhóflega mikið (sjá 18 gr. laga um stjórnvatnamála).

Vatn rennur sína leið óháð mörkun sveitarfélaga

Á leið sinni til okkar í vatnskranann, í stöðuvatn eða til sjávar, rennur vatn yfir mörk sveitarfélaga. Því er mikilvægt að samstarf milli sveitarfélaga innan hvers vatnasvæðis náist þvert á slík mörk í heilsteyptri vatnastjórnun. Vatnið myndar samfellt kerfi frá fjalli til fjöru og þannig er mikilvægt að skoða vatnasvið t.d.áar í heild sinni. Vatnasvæðisnefnd er vettvangur til þess að tryggja samvinnu sveitarfélaga innan vatnasvæðis.

Sveitarfélögin eru lykillinn að árangri

Sveitarfélögin eru í lykilstöðu til að koma á heildstæðri og samræmdri stjórn vatnamála þar sem allir aðilar bera ábyrgð svo að markmið um gott vatnaumhverfi náist innan alls vatnasvæðisins.

Sveitarfélögin

hafa beinan og náinn aðgang að almenningi og gegna því mikilvægu hlutverki í að virkja og hvetja íbúa til þátttöku,
hafa aðgang að upplýsingum um álag á vatn og óæskileg áhrif á vatn,
eru í góðri aðstöðu til að setja umhverfismarkmið og fara út í aðgerðir svo vernda eða bæta megi vatnaumhverfi,
veita leyfi fyrir starfsemi sem getur haft óæskileg áhrif á vatn, s.s. vatnsaflsvirkjunum, fráveitukerfum, hafnarstarfsemi, margs konar mengandi starfsemi og landnotkun, og geta því haft aðhald og séð til þess að besta tækni sé notuð,
bera ábyrgð á skipulagningu allrar uppbyggingar og landnotkunar og veita íbúum þjónustu sem gæti haft neikvæð áhrif á vatnaumhverfi, s.s.neysluvatn, hreinsun skólps og veitingu þess í viðtaka.

Vatnasvæðisnefndir

Hlutverk sveitarfélaga, heilbrigðiseftirlita, náttúruverndar- eða umhverfisnefnda á hverju vatnasvæði er að vera Umhverfisstofnun til aðstoðar við gerð tillögu að vatnaáætlun ásamt áætlun um aðgerðir og vöktun til að bæta eða viðhalda ástandi vatns. Sú vinna skal fara fram í vatnasvæðisnefnd á hverju vatnasvæði. Hlutverk vatnasvæðisnefndar er að samræma vinnu innan þess og afla nauðsynlegra upplýsinga um svæðið. Í vatnasvæðisnefnd sitja auk fulltrúa sveitarfélaga, heilbrigðisnefnda, náttúruverndar- eða umhverfisnefnda og Umhverfisstofnunar, fullrúi ráðgjafanefndar fagstofnana og eftirlitsaðila og ráðgjafanefndar hagsmunaaðila. í ráðgjafanefnd hagsmunaaðila geta m.a. verið fulltrúar frjálsra félagasamtaka s.s. á sviði útivistar, stangveiða, ferðaþjónustu, náttúruverndar og umhverfisverndar. Hagsmunaaðilar og almenningur getur haft samband við ráðgjafanefndir eða vatnasvæðisnefndir ef þeir vilja hafa áhrif á stjórn vatnamála á sínu svæði eða koma ábendingum á framfæri.

Mat á álagi á vatn, setning umhverfismarkmiða og aðgerðir

Sveitarfélög gegna stóru hlutverki í vatnasvæðisnefnd, bæði við að meta álag á vatn og greina hvaða aðgerða er þörf til að bæta eða viðhalda ástandi þess. Eftirfarandi athafnir eða starfsemi geta einkum valdið álagi og óæskilegum áhrifum á vatn:

Vatnsveitur,
Fráveitur og losun frá byggð,
Frárennsli og losun frá landbúnaði, ýmis konar framleiðslu og annarri landnotkun,
Vegagerð, flutningur og þverun fjarða, varnargarðar meðfram vegum,
Vatnsaflsvirkjanir og jarðvarmavirkjanir.

Vinna í vatnasvæðisnefndum mun nýtast við gerð svæðisskipulags og áætlana um nýtingu vatns (áætlanir um hvaða svæði á að nýta og hvaða svæði á að vernda/ekki raska). Mikilvægt er að kortleggja þá þekkingu sem er til staðar og hvar frekari öflun þekkingar og gagna er nauðsynleg svo að hægt sé að gera slíkar áætlanir.

Þátttaka félagasamtaka og annarra hópa fólks í stjórn vatnamála, vatnasvæðisnefnd

Hagsmunaaðilar, s.s. fulltrúar frjálsra félagasamtaka og annarra hópa, hafa möguleika á að sitja fundi í vatnasvæðisnefnd. Sá vettvangur veitir þeim tækifæri til að fá upplýsingar frá stjórnvöldum á einum stað og einnig til að hafa áhrif í stjórn vatnamála í sínu nærumhverfi sem það bæði þekkir vel og nýtir, s.s. komið með ábendingar um mengun vatns, haft áhrif á setningu umhverfismarkmiða og ákvarðanir um aðgerðir til að bæta eða viðhalda ástandi vatns.

Þátttaka hagsmunaaðila og almennings innan vatnasvæðisins er mikilvæg því að hann hefur gjarnan góða þekkingu á málum er tengjast vatnaumhverfi, þekkja sögu t.d. um nýtingu vatns fyrr og nú og geta miðlað upplýsingum sem nýst geta við gerð aðgerðaáætlunar fyrir vatnasvæðið. Einnig er vilja og sjónarmiðum íbúanna á svæðinu komið á framfæri sem ætti að geta hjálpað við forgangsröðun aðgerða. Hagsmunaaðilar og almenningur getur einnig sent inn athugasemdir og ábendingar þegar vatnaáætlun verður kynnt opinberlega.